ТОП-50 назваў рэк і азёр Магілёўскай вобласці

12.05.2026

Чаму так названа?

ТОП-50 назваў рэк і азёр Магілёўскай вобласці

Ігар Шаруха

Назвы рэк і азёр – гэта гідронімы (разнавіднасць тапонімаў), якія ўяўляюць сабой уласныя імёны водных аб'ектаў. Яны адлюстроўваюць характар плыні (Быстрыца), форму (Круглае), колер вады (Чорнае), навакольную прыроду (Бярэзіна) або маюць старажытныя моўныя карані.

1. АЛА, рака, у Кіраўскім, Бабруйскім, Жлобінскім, Светлагорскім р-нах, левы прыток р. Бярэзіна. На картах ВКЛ (1613 г.), Мік. Сансона (1697), Рыцы-Дзаноні (1770) пазначана як OLHA. У Магаданскай вобласці Расіі цячэ рака ОЛА (старая назва КОЛА, на эвенкійскай мове ‘коўш’, ад выгіна на рацэ). 1) Фінскае ALA – ‘ніжняе, нізіннае’, комі УЛЬ – ‘вільготны’. 2) К. Буге (1958) звязвае патамонім з літоўскімі Aleja, Aluota, AlauSHa, А. Ванагас (1981) – з літоўскім Aleti – ‘цячы’; В. Жучкевіч (1974) праводзіць паралелі з літоўскімі OLA – ʻпячора, упадзіна, варонка па берагах рэк, ручаёў, на балотах, ля падножжа ўзвышшаўʼ. 3) *OL- ʻмокрае, затарфаванае месцаʼ, ‘струменне’, ‘рака’, балцкае AL – ‘струменне, вільготнае месца’, АЛ – ‘плыць, цячы’, -А – ад апелятыва РАКА. Праславянскае *ULА звязана з такімі словамі як вуліца, вулей (старажытнагрэчаскае αὑλός – ʼдаўгаватая поласць, дудкаʻ, ἔναυλος – ʻрэчышчаʼ, αὑλών – ʼярʼ, вестфальскія ŌL, АUL ʼяр, лугʻ, ʻдарога, падарожжаʼ. Можна патлумачыць патамонім як ‘рака, што цячэ ўніз’ (з поўначы на поўдзень – важная характарыстыка для руху па рэках), ‘балотная рака’. Кароткая назва дае падставу лічыць, што яна найстаражытнейшая агульнаіндаеўрапейская або праіндаеўрапейская.

2. АСТРАВЫ ДУЛЕБЫ, балота, у Бялыніцкім і Клічаўскім р-нах, бас. р. Друць. Варыянтная назва – ДУЛЕБСКАЕ БАЛОТА. Тапонімы з каранямі ДУЛЕБ, ДУЛЕП, ДУДЛЕБ распаўсюджаны ад Падняпроўя праз Валынь да Паноніі і Чэхіі. Кельцкі DU – ‘чорны’, ЛЕБ- / ЛАБ- ʻвыток з возера, выток з балотаʼ. DUDLA ʻяма, паглыбленнеʼ. Назва Дулебы – германская. У цэлым назва старажытнаеўрапейская.

3. АСЦЁР, рака, у Смаленскай вобласці Расіі, Клімавіцкім, Крычаўскім р-нах, левы прыток р. Сож. Рака з назвай Амсцёр цячэ і на Украіне, левы прыток р. Дзесна. Варыянтная назва – АСТРА. Корань, дастаткова распаўсюджаны ў гідраніміі. Вядомы шматлікія версіі паходжання: 1) Ханаанская версія, у значэнні ‘праломная рака’. 2) Старажытнаславянскі ОСТРЪ – ‘войстры, гарачы, круты, бугрысты, няроўны’, з параўнаннем Месяца, які так жа мае характарыстыкі ‘серпападобны’, ‘востры’; рака – прысвячэнне Месяцу, бо цячэ на захад.

3) Лацінскія OSTENDO, OSTENTUS, OSTENTO (OS) – р. Асцёр прысвечана Пуцяводнай зорцы. 4) У В. Пятрова (1972) СТР- ‘паток, струмень, востраў, хуткі’, СТРУМОК ад старажытнаіндыйскага SRAVATI – ‘цячэ’. У Іпацеўскім летапісу пад 988 г. Асцёр называецца як р. Оустрь (УСТРЬ). 5) Хазарская версія – вядома ўкраінская р. ОСТРЕДЬ (хазары-іўдзеі), на іўрыце: О+СТЕР, ВЪ+СТР, ОУ+СТРЬ, У+СТРЬ, О+СТРЬ. Аснова *СИТЕР סִתֵּר -‘хаваць’, ‘знікаць’; СЕТЭР סֵתֶר ‘патайное месца’, ‘укрыцце’ (у грэчаскай СОТЕР- – ‘збавіцель’, у грэчаскай і рымскай міфалогіі імёны Багоў; у хрысціянстве Соцер – Збавіцель – Ісус). 6) Латышскі апелятыў STRAUTS – ‘ручай’, беларускія геаграфічныя тэрміны СТРУМЕНЬ, СТРУГ, рускі СТРУЯ, старажытнагрэчаская назва ніжняга цячэння Дуная – ІСТР, нямецкі і шведскі STROM – ‘цячэнне, струмень, рака’. Корань *S(T)R- ‘рака, струмень’, на санскрыце STHURA – ‘шырокі’, у авестыйскай STURA – ‘шырокі, працяглы’, германская аснова STUR – ‘шырокі’, ісландская STURA, у розных формах нямецкай і англасаксонскай мовах STIEREN, STIURI, STIURA, STIURE, STEUER, STEOR і г.д. – ‘шырокі’. *ER- – ‘рухацца’. 7) Шведскае ÖSTER і нямецкае ÖSTER – ‘усходні’; сапраўды, беларуская і ўкраінскія рэкі Асцёр цякуць з усходу на захад.

Атрымліваем патамонім у значэнні ‘шырокі струмень’, ‘шырокая рака’, ‘шырокая, хуткая рака’, ‘рака з усходу’. Назва германская.

4. АЎЧОСА, рака, у Шклоўскім р-не, правы прыток р. Бася. У Гомельскай вобласці цячэ р. Ачоса. А(Ў)Ч-, *АCH – ‘вада’ і фармант -ОСА, які нагадвае кельцкі дэмінутыўны суфікс ЕS ад cтаражытнага інтэрнацыянальнага *ЕS- ‘рака’, ‘прыток’, балцкі фармант -ОSA. 1) У. Топараў і А. Трубачоў (1962) лічылі, што назва балцкая ў першапачатковай форме АKESA: AK- ‘крыніца, вока’ + -ESA / -ОSA. 2) А. Рогалеў звязвае гомельскі патамонім Ачоса праз параўнанне з балцкімі геаграфічнымі тэрмінамі KIESHÁ, CIESA – ‘густыя зарасці, гушчары’. 3) Але трэба ўлічваць і фіна-угорскую версію: вядомы патамонімы Ачерйок або Ача на Кольскім паўвостраве, Ача ў Кастрамской, Навасібірскай абласцях Расіі, у Башкартастане. Элемент -АЧ мае і тапонім Ківач (вядомы вадаспад). Элементы -АЧ, ЧУС- / ЧОС- у значэнні ‘бойкая рака’, ЧУС- ‘глыбокі яр, рэчышча з высокімі берагамі, каньён’ (р. Проня цячэ ў каньёне, на рацэ – г. Чавусы). Не выключана, што патамонім маглі перанесці гуны (мангольскае племя, але могуць быць кельтамі, са сваёй папярэдняй радзімы – бас. р. Чу-, пры чым іх мова магла належыць і да алтайскай, уральскай, енісейскай, мангольскай, цюркскай, кельцкай. 4) Славенскі ОKȎ у родным склоне – ОCHЕ̑SА. Назва, паводле ВЯЛІКАГА ГІСТАРЫЧНАГА АТЛАСА БЕЛАРУСІ, балцкая.

5. БАБРУЙКА, рака, у Бабруйскім р-не (ад яе назва г. Бабруйск), правы прыток р. Бярэзіна. Аснова БАБР-. У першапачатковай форме ВАБРУЯ, ВАВРУЯ, БАБРУЯ, старажытны фармант -УЯ. 1) Зоагідронім: бабёр, на старажытнарускай БЕБРЪ, БОБРЪ, у славянскіх *BЬBRЪ, *BOBRЪ, *BEBRЪ, напрыклад, на ўкраінскай БIБР, польскай BÓBR (рака Biebrza). Акрамя таго, у літоўскай BẼBRAS, BEBRÙS. В. Топараў і А. Трубачоў (1962) звязваюць падобныя тапонімы з коранем БАБР- / БОБР- менавіта з літоўскім BEBRUS ʻбабёрʼ, літоўскія аналагі – патамонімы Bebrujis (з балцкім гідранімічным фармантам -uj-) і Babrungas. 2) Корань БАБР-, які шырока ўжываецца ў еўрапейскай гідраніміі, і для абазначэння грызуна, напрыклад, у англійскай мове BEAVER, у шэрагу германскіх *BIBR-U- M, у кельцкіх BIBRAX, BIBRACTE, BEBRIACUM, BIBER, у лацінскай BIBER, звязаны са старажытна-індыйскім BABHRÚṢ, *BHE- BHRU- ʻкарычневыʼ, праіндаеўрапейскім *BHEBHR-U-, як і літоўскае слова BĖ́RAS ʻкарычневыʼ, старажытна-верхне-нямецкае BËRO – ʻмядзведзьʼ ад BRÛN, BRAUN ʻкарычневыʼ. Адсюль вынікае, што назва – колеравая характарыстыка вады, інда-іранская. 3) Фармант -УЙ, УЙЯ можа быць звязаны з фінскім, вепскім, эстонскім OJA ‘ручай, пратока,канава’. Назва інда-іранская, асіміляваная славянамі, або іранская (іранскі -КА).

6. БАСЯ, рака, у Дубровенскім, Шклоўскім, Горацкім, Дрыбінскім, Чавускім р-нах, правы прыток р. Проня. 1) Цюркская версія: у значэнні ‘галоўны, вялікі прыток’ Проні. 2) У. Топараў выводзіць ад балцкага *BAS, латышскіх BASI, BASITES, старажытна-прускага BOSIN. 3) Фіна-угорская БА(Б)-/ВА(Д)- ʻлясное возераʼ, С(А)- ‘возера’, ‘балота’ (ША- / СА-; фінскае SUO – ‘балота’), Я- ‘рака’. На комі мове ВАСÖД СЁН – ‘сырая лагчына’. 4) Грэчаскія БАС- / ВАС – ‘царскі’. 6) Аснова БАС- можа быць звязана са старажытнай (настратычнай) асновай у значэнні ‘вада, рака’, са скіфскім (інда-іранскім) тэрмінам БАСАЧ – ‘вялікая’, *BʰOSÓ- ‘голы’ (у дачыненні да ракі ‘вольная вада’), у рускай БОСЫ, літоўскай BASAS, латышскай BASS. 5) Больш старажытная назва – Васея, магчыма звязана з нямецкім Wasser – ‘вада’, *ER – ‘рухацца’, ‘пратока’, ‘рукаў’, ‘рэчышча’, ‘старыца’, ‘затока’, элемент – ЕЯ – і балцкі, і славянскі, і старажытнаеўрапейскі, але сустракаецца даволі часта і ў фінскіх гідронімах у значэнні ‘ручай, рака’, а яшчэ ЕЯ – ‘праточная вада’. Корань БАС- з’яўляецца мадыфікацыяй старажытнай гідранімічнай асновы са значэннем ‘вада’, ‘рака’. Назва інда-іранская.

7. БЕСЯДЗЬ, рака, у Смаленскай вобласці, у Хоцімскім, Касцюковіцкім р-нах, у Бранскай, Гомельскай абласцях. 1) У значэнні СКАМЬЯ (рускае), у беларускай мове – ЛАВА, ЛАЎКА. 2) В. Жучкевіч (1974) выводзіць назву ад рускага слова БЕСЕДА. 3) А. Рогалеў (1999) лічыць, што ранейшая назва ракі ОБЕТА / ОБЕСТА, але не прыводзіць спасылак на крыніцы; іранскія ОБ- ‘вада’ і СТА- ‘стаянка, стан, месца вобласці’; гэтая версія патрапіла ў кнігу ‘Памяць: Касцюковіцкі раён’. 4) Балцкая версія У. Топарава і А. Трубачова (1962) – ад літоўскіх BESTINIS, BEST-UPIS, латышскага BESTE, ад літоўскага BESTI – ‘капаць, утыкаць’; 5) Старажытныя БА- / БЕ-, ОБ- – ‘вада, рака, балота’, сувязь -С- з *SEU ‘вада’, -*D- / DE ‘зіхацець, блішчэць, свяціць’, *UED ‘вада’. Па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, назва інда-іранская.

8. БЯРЭЗІНА, рака, у Докшыцкім, у Лепельскім, Барысаўскім, Бярэзінскім, Клічаўскім, Асіповіцкім, Бабруйскім, Кіраўскім, Светлагорскім, Жлобінскім, Рэчыцкім р-нах, самая вялікая з рэк, якія маюць і выток, і вусце на тэрыторыі краіны (613 км). Варыянтныя назвы - БЕРАЗІНА ДНЯПРОЎСКАЯ, БЯРЭЗІНА. 1) Самыя папулярныя версіі паходжання назвы – ад апелятыва БЯРОЗА, літоўскага BERZAS – ‘бяроза’, латышскага BIRŽE – ‘бярозавы гай’. Але патамонимы не з’яўляюцца фітагідронімамі (бяроза займае другое месца пасля хвоі сярод лесаўтваральных парод краіны; назва ў гонар бярозы супярэчыць асноўнаму закону тапанімікі: аб’екты атрымліваюць свае назвы ад нейкіх адметнасцяў мясцовасці, цікавостак, выключных рысаў краявідаў). 2) Сувязь з балцка-славянскім коранем у значэнні ‘хуткі’ (літоўскае BURZDÙS, праславянскае *BЪRZЪ), ‘борзы’. Ю. Адкупшчыкаў (2005) звязвае назву са старажытнагрэцкім Βορυσθένης, прапануе іншую этымалогію і звязвае назву ракі з балцка-славянскім коранем у значэнні ‘хуткі’ (літоўскае BURZDÙS, праславянскае *BЪRZЪ), ‘борзы’. 3) БЕР – у значэнні ‘крыніца’, ‘выток’, ‘хуткае струменне’ (індаеўрапейскі корань BHER- ‘праразаць’, ‘прабіваць’. 4) Старажытнаеўрапейская аснова БЕР- / БЯР- ʻбалотаʼ. 5) Аснова інда-іранская (індаеўрапейская), звязана з індаеўрапейскімі B(H)ER – ‘рваць, рубіць’ (‘рэчышча’), B(h)ERHK – ‘свяціць, блішчэць’, *BHER – ‘светлы, ясны’. 6) Сувязь з апелятывам БЕРАГ. Стараславянскае – БРЪГЪ. Агульнаславянскае – BERGЪ (бераг). Індаеўрапейскае – BHERG- (высокі, гара, скала). Слова БЕРАГ вядома са старажытнарускай эпохі (у помніках літаратуры – з XI ст.) – паўнагалоснае запазычанне са стараславянскага, дзе БРЪГ узыходзіць да агульнаславянскага BERG і далей – да індаеўрапейскай асновы BHERG' HOS – ‘высокі’, ‘гара, скала’. Індаеўрапейскае паходжанне пацвярджаецца існаваннем аналагічных слоў у іншых мовах: старажытнанямецкае BERG, ісландскае BJERG, кельцкае BRIG – ‘гара’, старажытнаангельскае BEORG – ‘гара, узгорак, курган’ і інш.

Паводле версіі А. Трубачова ў адносінах да тапоніма БЕРАЗАНЬ, БЕРАЗАНТ – ʻвысокіʼ. З XVI ст. выказваюцца меркаванні аб магчымай сувязі назвы Дняпроўскай Бярэзіны са старажытнагрэчаскай назвай р. Дняпро – БАРЫСФЕН. Спрэчкі ўзнікаюць галоўным чынам пра тое, які з гэтых двух патамонімаў першасны. Акадэмік Б. Рыбакоў упэўнены, што старажытная назва БАРЫСФЕН захавалася ў сучаснай назве Бярэзіна. Назву БАРЫСФЕН лічаць іранскай – ‘шырокае месца’, ‘высокае месца’; альбо ў БАРЫСФЕН – ‘вялікая паўночная рака’.

Неабходна прыгадаць і іншыя старажытныя назвы – БАР, ВАР, ВАРУХ – Бярэзіна і Дняпро ніжэй сутоку з Бярэзінай – ‘вялікая вада’; некаторыя лічаць, што ад ВАРУХ пайшла і назва ВАРАГІ. М. Фасмер ставіў пад сумнеў гэтую версію аб характарыстыках Барысфена, бо людзі ў старажытнасці не мелі дакладных звестак аб верхняй і сярэдняй плынях Дняпра. Ускозным доказам грэчаскай версіі можа служыць супадзненне з назвай вострава Беразань-Барысфеніда каля вусця р. Дняпро. Усе беларускія рэкі з назвай БЯРЭЗІНА знаходзяцца сярод леса – балотных краявідаў, таму можна меркаваць, што ў назвах прысутнічаюць геланімічныя асновы БАР- / БЯР-, хаця не выключаецца ўплыў латышскай асновы BIRŽE – ‘бярозавы гай’.

Украінскія патамонімы Беразанка і Беразань паказваюць, што назвы Беразіна могуць быць занесенымі гелонскімі, ілірыйска-фракійскімі, г. зн. старажытнаеўрапейскімі. Назва па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, балцкая, але з гэтым пагадзіцца цяжка, тым больш, што ў назве індаеўрапейская аснова і старажытнаславянскі фармант -ІНА.

9. ВАБІЧ, рака, у Круглянскім, Шклоўскім і Бялыніцкім р-нах, левы прыток р. Друць. Варыянтная назва – БАБІЧ. 1) Малаверагодна паходжанне ад тэрміна са значэннем ‘прывабны, прыгожы’, ад славянскага, на думку У. Топарава і А. Трубачова, VABITI. 2) Малаверагодна версія паходжання ад літоўскага VABALAS ‘жук’. 3) Тэрмін ВАБА ўжываецца ў значэнні ‘водны край’, ‘рачны край’; ВА- – ‘вада’, ВАД- у фіна-угорскіх тэрмінах часта выступае ў значэнні ‘лясное возера’. 4) Патамонім складаецца, на думку А. Рогалева (1999) з двух кампанентаў: ВАБ – (фанетычны варыянт ад ОБ – са значэннямі ‘вада’, ‘рака’) і -ІЧ (зараз успрымаецца як фармант, а ў старажытнасці гідранімічны тэрмін са значэннямі ‘вада’, ‘крыніца’. ВА- (або В- прыстаўное, з гідранімічным зместам) – ‘балота’ або ‘рака’, або БА- ‘дрыгва’; ОБ – ‘вада, рака’, ‘балотная вада’ (магчыма метатэза).

Некалькі асноў са значэннем ‘вада’, ‘балотная вада’, як бы падкрэсліваюць значэнне і галоўнай ракі, і яе прытокаў у дрэнаванні тэрыторыі. 5) І. Яшкін прыводзіць беларускі геаграфічны тэрмін БАБА – ‘дрыгва’. Па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, назва балцкая, але фарманты –ІЦ / -ІЧ – славянскія, ды і аснова, больш верагодна, старажытнаеўрапейская або інда-іранская.

10. ВЕПРЫНКА, рака, у Клічаўскім і Кіраўскім р-нах, бас. р. Друць. Версіі назвы: 1) заанімічная, мясцовая – ад назвы дзікага кабана – вепра (лат. Sus scrofa), як ‘дзікая рака’. Але ж назва гідранімічнага паходжання: 2) індаеўрапейскі (інда-іранскі) корань -ПР-, як і ў назвах Непер, Непр, Днепр, у значэнні ‘балоцістая рака, з вытокам з возера, балота’; ПЕРА – ‘балоцістае месца’, ПР- ‘ручай’, ‘рака’. Назва германская або інда-іранская.

11. ВІЛЕЙКА, рака, у Чавускім р-не, левы прыток р. Раста.

Варыянтная назва – ВІЛЛЕ. ВІЛЕЙКА, рака, у Аршанскім і Шклоўскім р-нах, бас. р. Дняпро. Гідронімы з коранем ВІЛ- ёсць і ў басейнах Дзясны (Украіна) і Прыпяці – іх польскі лінгвіст Ежы Налепа адносіць да балцкіх. Я. Астрэмбскі (Jan Otrębski) выводзіць назву Віліі Нёманскай ад літоўскага VILNIS ‘хваля’. Але нельга выключаць сувязь і з фінамоўнымі асновамі (р. Віленка ёсць у басейне паўночнай р. Анегі) ВЕС- / ВЕТ-, ВЕСІ- / ВЕЦІ-. Корань ВІЛ- / ВЕЛ- / ВЯЛ- гідранімічны – ‘вада, рака’, ‘рака забалочаных мясцін’. Найстаражытнейшы агульнаіндаеўрапейскі або праіндаеўрапейскі гідранімічны корань ВІЛ- і славянскі дэмінутыўны фармант – КА.

12. ВІХРА, рака, у Смаленскай вобласці Расіі і Мсціслаўскім р-не, правы прыток р. Сож. Варыянтная назва – ВЕХРА. Версіі паходжання: 1) Ад ВІХУР – шмат выгінаў-лук, меандраў, звілін. 2) Комі ВІС- – ‘пратока’, венгерскія ВІЗ-, ВІЗС-, ВІЗАР – ‘водны струмень. 3) Беларускія народныя геаграфічныя тэрміны ВІХОР, ВІХРАВІНА – ‘глыбокае месца на рацэ, вір’. 4) Іранскі HAR- ‘цячы’; ВІ- / ВЕ- звязаны з індаеўрапейскім *VOI- ‘звілістая’. 5) Он-лайн слоўнік М. Фасмера выводзіць патамонім Вехра ад таражытнанямецкага WISURA, WISURAHA, лацінскага VISURGIS. Назва інда-іранская.

13. ГАЛУБАЯ, крыніца, у Слаўгарадскім р-не, бас. р. Сож, помнік прыроды рэспубліканскага значэння. Варыянтная назва – БЛАКІТНАЯ, больш старыя назвы – СІНІ КАЛОДЗЕЖ, СІНІ КЛЮЧ. Характарыстыка глыбіні і коллеру. Назва старажытнаеўрапейская.

14. ГРЭЗА, рака, у Магілёўскім і Быхаўскім р-нах, левы прыток р. Друць. 1) А. Манакоў прыводзіць латышскі тэрмін GRIEZ – ‘круціцца, вярцецца’, які характарызуе рэчышча гэтай ракі – з вірамі, лукамі (мае больш за 50 заваротаў). А. Рогалеў (1999) вылучае часткі ГР- (перадача гукаў ракі) і -ЕЗ(А) ‘прыток, пратока’. З тлумачэннем А. Рогалева першай часткі пагадзіцца немагчыма, а другая частка -ЕЗ-/-ЭС- адпавядае значэнню ‘вялікая пратока, рака’. Галоўны прыток – р. Езва. 2) ГРАЗЬ – ‘балота, дрыгва’, ад славянскага дзеяслова ГРЯЗЪТИ – ‘тануць, вязнуць, пагружацца’ (звязана з тэрмінам ГРУЗ, GROZЬ), славенскія GRÊZ, GRÉZA ‘ціна, дрыгва, глейкі, глыбокі бруд’. Па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, назва балцкая, але больш верагодна, славянская, а яшчэ можа быць кельцкай.

15. ДАБАСНА, рака, у Кіраўскім, Жлобінскім і Рагачоўскім р-нах, правы прыток р. Дняпро. Варыянтныя назвы – ДОБЫСНА, ДУБОСНА, старажытная – ДУБОСНА. Мясцовая этымалогія выводзіць ад Доб-а-сна, як пажаданне дабранач, ‘добрага сна’. Вядомае імкненне параўноўваць з балцкім DOBILAS – ‘канюшына’ не сур’ёзна. В. Жучкевіч (1974) бачыць сувязь з літоўскім DAUBA – ‘яр, лагчына’, Р. Аўчыннікава (2015) з DUBURYS – ‘паглыбленне, вомут’. Старажытная форма ДУБАСНА: корань ДАБ-/ДУБ- ад іранскіх DYBROYS – ‘балота, багністае месца’, DUBRA – ‘балота, гаць ў лесе’, DOBRUN ‒ ‘вада’, *DOB- – ‘глыбокі’, -SNA ‒ ʻбалота, грязкая вадаʼ, ʻцячыʼ, старажытнаіндыйскі ŚNA- ‘пракалываць, удараць’ (фармант СНА сустракаецца не толькі ў балцкіх, але і ў паўночнаеўрапейскіх патамонімах, напрыклад, у нарвежскай Вефсна). ДУБ-/ДОБ- ад індаеўрапейскай асновы DЪBЪ – літоўскае DUBUS — ‘глыбокі’, нямецкае TIEF (тое ж самае) і старажытнаславянскае Д' БНО, з якога затым атрымалася ДНО, многія геаграфічныя назвы з літараспалучэннем ДУБ, зусім не звязаны з дрэвам, а ў значэннях ‘глыбіня’ або ‘дно’. Назва ракі ў значэннях ‘глыбокая’, ‘рака ў глыбіні леса, балота’. Па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, назва балцкая, але не выключаем, што інда-іранская.

16. ДЗЕБРА, ручай у г. Магілёве, правы прыток р. Дняпро.

Патамонім можна тлумаць з некалькіх пазіцый. Версіі значэння патамоніма: 1) характарыстыка даліны – ‘невялікі лес’, ‘густы лес’; 2) у значэнні ‘глыбокі яр, лес, даліна, паток у цясніне, роў’. Сапраўды, ручай мае глыбокую даліну. Назва можа быць звязана са старажытнай індаеўрапейскай асновай DHEUBH – ‘глыбокі’; 3) корань ДЗВ- / ДЖ- / ДЗ- адпавядае паняццю ʻвада (што рухаецца), ракаʼ, ʻвялікая вада, ракаʼ, ʻспакойная, ціхаяʼ. Назва найстаражытнейшая агульнаіндаеўрапейская або праіндаеўрапейская.

17. ДНЯПРО, рака, у Расіі, Беларусі (600 км), Украіне, бас. Чорнага мора. Варыянтныя назвы – ДНІПРО, СЛАВУЦІЧ (Украіна), ДНЕПР (Расія), у старажытнасці ВАР, ВАРУХ, БАРЫСФЕН, ДАНАПРЫС. Канструкцыя патамоніма: ДН- + -ПР-. Версіі этымалогіі: 1) Інда-іранская назва ў значэнні ‘рака’, Д(А)Н-‘рака, вада’, ДАН-/ДН- персідскае DĀN – ʼзахавальнікʻ, кельцкае DĀN – ʼвада, ракаʻ, кельцкая Багіня-маці, багіня вады ДАНУ + ПР-/ПЕР- ад *APR – ‘струменне’, у старажытнаіндыйскай PRÁTHAS – ʻшырокіʼ. Паводле В. Абаева, скіфская DAN-APR (Δαναπρις) – ‘рака глыбокая’, ĀPR ‘глыбокі’ [32]. 2) Кельцкі ДОН-/ДН- ‘вада’ (і Днепр, і Днестр), DON-IEPER ‘верхняя рака’, DON-IESTER – ‘ніжняя рака’. 3) М. Гімбутас лічыць, што патамонім фракійскі. 4) Балцкая версія: на латышскай мове DUNAS – ‘іл, бруд’. 5) Славянская версія: ДН – ‘дно’, ДНО – літаральна ‘ніз, упадзіна’. 6) Цюркская версія: ад ДЫНПОРЫС, ТЫН ‘ціхі’, БОРЫС ‘пакручасты’. Назва найстаражытнейшая агульнаіндаеўрапейская або праіндаеўрапейская.

18. ДРУЦЬ, рака, у Талачынскім, Круглянскім, Бялыніцкім, Магілёўскім, Клічаўскім, Быхаўскім, Рагачоўскім р-нах. Гідронімаў з элементам ДР- у Еўропе вялікая колькасць. Найбольш вядомыя: Одра ў Чэхіі, Германіі і Польшчы; Одра ў Харватыі (прыток р. Купа); Одра ў Іспаніі; Драва ў Польшчы і Германіі, Драва ў Харватыі і Сербіі, а яшчэ дадаць сюды беларускія Дрыса, Друць і інш. 1) Этнонім – ад плямён адрысаў, абадрытаў. 2) У. П’яноў (2005) спрабуе звязаць назвы з дзеясловам ДРАЦЬ, ад індаеўрапейскага DER ‘драць’, 3) Ад грэчаскага апелятыва ΟΔΟΣ – ‘шлях’, ‘водны шлях’. 4) Ад лацінскага ADU, АDRO – ‘водны струмень’. 5-6) Ад старажытнаеўрапейскага UDOR або UDOS – ‘вада’, бо вядома сярэднявечная назва Віадрус; ад індаеўрапейскага DREU- / DRU – ‘моцны, цвёрды’, цвёрды як дуб, ‘з галінамі, як ў дрэва’, бо і басейны рэк падобны на крону дрэва. 7) На санскрыце DRAVATI – ‘бегчы, струменіцца, цячы’, а такжа ‘драць, прадзірацца’, яшчэ санскрыцкае DRU- – ʻісці, бегчыʻ. 8) Ад кельцкіх DERVO – ‘дуб’, PHEDER – ‘балота’, напрыклад, назвы і р. Одра і р. Друць – DRUENTIA; р. Друенцыя ёсць і на поўдні Францыі (‘французская Друць’). 9) Геамарфалагічная версія выводзіць назвы ад старажытна-славянскага ОДР – ‘ложа, ложак’, г. азн. у значэнні ‘ложа ракі’ – ‘рэчышча’, якое ‘прадрана’ вадой. 10) Ад літоўскага DRUTAS – ‘моцны, сільны’. Падсумуем: усе гэтыя версіі зводзяцца: корань ДР- звязаны з праіндаеўрапейскім *DROWO-S, інда-іранскім DREU- / DRU- – ‘моцны, цвёрды’, на санскрыце DRAVATI – ‘бегчы, струменіцца, цячы’ (Дрыса – кельцкая *DRUISSA), на санскрыце DRU-, DRAVATI – ‘бегчы, струменіцца, цячы’, старажытна-славянскае ОДР – ‘ложа, ложак’ (‘рэчышча’). DR- ‘балота’, ‘возера’, лацінскія ADU, АDRO – ‘водны струмень’, старажытнаеўрапейскі UDOR- ‘вада’, старажытна-славянскі ОДР – ‘ложа, ложак’ (‘рэчышча’), з асновай DER ‘драць’. Корань ДР- прадуктыўны ў балцкіх, германскіх, старажытнаеўрапейскіх гідронімах. Першапачаткова DR- адносілася да абазначэння дрэва, а потым перайшло на абазначэнне рэк, бо малюнак рэк у рачной сістэме вельмі нагадвае кроны дрэў, як дрэвы прадзіраюцца ў лесе да сонейка, так і рэкі прабіваюць свае рэчышчы на паверхні зямлі. Аснова ДР- інда-іранская, або кельцкая DRU-, элемент УТ- звязаны з *UCH, *UT ‘вада’, УЦЬ-, верагодна, ірана-фіна-угорскі элемент – ‘вада’, але вось па меркаваннях Р. Аўчыннікавай (2015), балцкага паходжання ў значэнні ‘возера’, але, вядома, удмурцкая Уць – ʻпарог на рацэʼ. Назва яшчэ можа быць указаннем на Палярную зорку. Друць, па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, назва балцкая, але гэта назва кельцкая асіміляваная балтамі.

19. ДУБРАВЕНКА, рака, у Магілёўскім р-не, правы прыток р. Дняпро. З берагоў гэтай ракі пачаўся Магілёў. Аснова ДУБР-, элемент -АВА – ‘вада’ і дэмінутыўны фармант -ЕНКА. Малаверагодна, што элемент ДУБРАВ- з’яўляўся фітанімічным і звязаны з апелятывам ДУБРАВА. Літоўскі тэрмін DUBURAS ‒ ʻяма, упадзіна; глыбокіʼ; ʻвір, западзінаʼ; латышскі DUBRAJAS – ʻбалота, топкае месцаʼ, што супадае па значэнню з кельцкім і германскім DUBRO (DUBRON) ‒ ʻвадаʼ. ДУБ- ад індаеўрапейскай асновы DЪBЪ – літоўскае DUBUS – ‘глыбокі’, старажытнаславянскае ДЪБНО, з якога затым атрымалася ДНО, многія геаграфічныя назвы з літараспалучэннем ДУБ, зусім не звязаны з дрэвам, а ў значэннях ‘глыбіня’, або ‘дно’. Назва ў значэннях ‘глыбокае’, ‘у глыбі леса, балота’. Гідронім старажытнаеўрапейскі, асіміляваны славянамі.

20. ДУНАЁК, ручай, на поўдні г. Магілёва, левы прыток р. Дняпро. Назва славянская. 1) Праславянскае *DUNAJЬ, якое паводле меркаванняў звязана з гоцкім DŌNAWI, кельцкім DĀNUVIUS, кельцкае Danu – ´імклівы, бурны, хуткі´. Я. Развадоўскі выказаў гіпотэзу, што пад назвай *DUNAJЬ славяне з самага пачатку разумелі Дняпро, К. Машынскі падтрымаў гэтую версію пераноса. Т. Лер-Сплавінскі (1946) указваў, што назваў Дунай і вытворных ад яго М. Фасмера запазычана праз даволі шмат на славянскіх землях, лічыць, што славянскае *DUNAJЬ ‘вялікая вада’, звязана з праіндаеўрапейскім *D H OUNĀ. Гэтыя высновы праігнараваны не толькі У. Топаравым і А. Трубачовым (1962), але і аўтарамі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, верагодна толькі на той падставе, што латышскі DUNAS – ‘іл, бруд’, з чым немагчыма пагадзіцца, тым больш, што балты назву пазычылі ў славян. У І. Яшкіна (2005) ДУНАЙ – ‘часовы вадаём, які ўтварыўся ў час дажджу або разліва ракі’ (гэту акалічнасць узгадваў і В. Жучкевіч), ДУНОВІНА – ‘дрыгва’. Праіндаеўрапейскія *D H OUNĀ, *DĀNU, авестыйскі DANU- ‘вадкасць, якая сочыцца’, асецінскі *DON ‘рака’, кельцкае DĀNUVIUS ‘рака’, з кельцкай назва перайшла ў лацінскую, гоцкую (DONAWJ, DŌNAWI). У славян ДУНАЙ: харвацкае DȕNAJ, славенскае DUNAJ, чэшскае DUNAJ; польскае DUNAJ ‘глыбокая рака з высокімі берагамі’. Са славянскай запазычана ў літоўскую DUNAJĖ, латышскую DUn̨AVAS – ‘рачушка, крыніца’.

21.ІПУЦЬ, рака, у Магілёўскай, Смаленскай, Бранскай, Гомельскай абласцях, левы прыток р. Сож. ІП- + -УЦЬ. Патамонімы з асновай УЦЬ- / УТ- распаўсюджаны ад Беларусі да Далёкага Усхода: Ута (Вата) – у Чувашыі, Ута – у Хабараўскім р-не; Ута – прыток р. Об, Ут – дзве ракі ў Свярдлоўскай вобласці, Вуць (Уть) – ва Удмурціі і г.д. Ірана-фіна-угорскі – -УТЬ / -УЦЬ і старажытнаеўрапейскі –УЦЬ / -УТ- – ‘вада’ звязаны з *UIS- ‘вада, рака’. Назва інда-іранская.

22. КАМЕНКА, рака, у Горацкім р-не, правы прыток р. Быстрая. З такой назвай яшчэ 10 рэк у вобласці. Назва – характарыстыка дна, берагоў. Агульнаславянскі тэрмін КАМЕНЬ, звязаны з індаеўрапейскімі *KĀMEN-, *AKMEN-, з літоўскім AKMUÕ, -ЕÑS ‘камень’, старажытнаіндыйскімі ÁC̨MĀ ‘камень, скала’, AC̨MARÁS ‘каменны’, авестыйскім, старажытна-персідскім ASMAN- ‘камень’; індаеўрапейскае КАM-/КОM- ‘даліна’, удмурцкае КАМ- ‘рака’, ‘струмень’. Увогуле, існуе семантычная еднасць паняццяў КРЫНІЦА – ВОКА – ШКЛО – КАМЕНЬ. Назва інда-іранская.

23. КЛЯВА, рака, у Бялыніцкім і Бярэзінскім р-нах, левы прыток р. Бярэзіна. У старадаўнія часы Клява – назва р. Ольса (Ольса разглядалася як рукаў Клявы). Канструкцыя гідроніма: аснова КЛ- і фіналь -АВА (-ЕВА, -ЯВА – ‘вада’). 1) В. Жучкевіч спрабуе тлумачыць гідронім як фітатапонім – ад літоўскага KLEVAS – ‘клён’. Балцкай версіі прытрымліваюцца і У. Топараў, А. Трубачоў. 2) Праіндаеўрапейскі элемент *КЛ- ‘рака, даліна’, ‘лука ракі’, КЛ- ‘рачны паўвостраў’, праіндаеўрапейскае *ḰLOU̯Ǝ- ‘амываць, ачышчаць’, старажытны корань *KLAU – ‘крук’, KOL-, *KAL-, *KEL- ‘гнуць, круціць, вярцець’.

Яшчэ вядомы праіндаеўрапейскі корань *ḰLEU̯ ‘гаворка, вядомасць’, ‘чуць, слухаць’. 3) Геланімічная версія – ‘тапіла, дрыгва, балота, поймавы луг, вялікая лужая лужа’; А. Манакоў (2008) прыводзіць латышскі апелятыў KLAJS – ‘адкрыты’, А. Рогалеў (1999) літоўскі KLIOKE – ‘вязкая гразь’. 4) Фіна-угорскі КЛ- – ʻбалотнае возера, балотны паток, струменьʼ, мансійскае KEL, хантскае KAL – ‘балота’, удмурцкі – ВА – ‘вада’. Рака Клява цячэ і ў Мардовіі. 5) Э. Мурзаеў (1984) дае адзін з варыянтаў апелятыва КЛЯВА / КЛІВА ‒ ʻгара, вяршыня, пагоракʼ над вадой, край лесу, ʻвысокі і густы ельнікʼ. І. Яшкін (2005) прыводзіць тэрмін КЛАЎКА – ‘пагорак, узвышша’. 6) Дапускаем чаргаванне гукаў КЛ- ад СЛ-/СЕЛ-, СЛ- звязаны з тэрмінамі фінскім SALMI – ‘праліў’, прускім SALUS – ‘дажджавы ручай’. 7) *КЛ- індаеўрапейскі корань *KLEU- ‘цячы, амываць, ачышчаць’. Па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, назва балцкая, але можа быць і фіна-угорскай, і старажытнаеўрапейскай.

24. ЛАХВА, рака, у Шклоўскім, Магілёўскім і Быхаўскім р-нах, правы прыток р. Дняпро. *LОНW /*LОН O – ‘ліць’, кельцкае, ірландскае ЛОХ – ‘возера’ (рака выцякае з возера), старажытнагерманскае AHA, гоцкае AHWA – ‘вада, рака’. Назва германская.

25. ЛЕНА, рака, у Чэрыкаўскім і Крычаўскім р-нах, левы прыток р. Яленка. 1) Фіна-угорскае значэнне назвы ‘леса-балотная рака’, ‘вільготная’. 2) Балцкая аснова ЛЕН- ‘даліна, лагчына’, ад літоўскага LENKE. Магчыма і сувязь з латышскім апелятывам LEN – ‘павольны, ціхі’. 3) Л- адпавядае руне L – LOGR – ‘вада’. Назва можа быць фіна-угорскай у значэнні ‘леса-балотная рака’, ‘рака, у забалочанай даліне’, і старажытнаеўрапейскай.

26. ЛЮБУЖ, ручай у Магілёўскім р-не, левы прыток р. Дняпро. Выцякае з балота з крыніцамі, працякае праз Ніжнялюбужскае і Верхнялюбужскае азёры, ур. Тысяча крыніц. 1) ЛЮ- + -БУЖ; *LU- ‘вада’, БУЖ- літоўскае BUZA ‘вадкая кашыца, буза, твань’, старажытнаеўрапейскі, дакладней, кельцкі БУГ-/БУЖ – ʻбагна, балотаʼ, ‘вада’, ‘крыніца’, старажытнаіндыйскі тэрмін BHŌGAS – ʻвыгінʼ. 2) ЛЮБ- + – УЖ; ЛУБ- / ЛЮБ- – ‘праточная, забалочаная’, ‘выток з возера, альбо балота’; ‘высокае месца’, ‘пагорак’, ‘выток з крынічнага месца’, ‘крынічнае’, UŽ сувязь з *OŽ, *OSH, *OS ‘рака’. Патамонім старажытнаеўрапейскі, верагодна, кельцкі.

27. ЛЮТНЯ, рака, у Клімавіцкім р-не, левы прыток р. Бязвусця. Варыянты тлумачэння назвы: 1) Экзаэтнонім люцічаў (саманазвы вільцы, вялеты, ваўкі) ад праславянскага *LUTITJI – ʻлютыя, злыя, жорсткія, суворыяʼ. 2) Старажытнаславянскае ЛЮТЫ – зімні месяц, ʻлюты, злы, жорсткі, суворыʼ, ʻмарозны, халодныʼ. 3) Этымалагічная сувязь ЛЮТ- з коранем ЛУГ-, напрыклад, расійская р. Люта сцякае з Лугскага ўзвышша (эстонскае LOUGAS ‒ ʻбалоцістая мясцовасцьʼ, ʻпаглыбленне, яма, лужаʼ; праславянскае *LOUGI̯ā, латышскае LUGА – ʻбалоцістая жыжа на возерыʼ, літоўскае LIŪ̃GAS ʻдрыгваʼ). У кельцкай LUG: ʻлуг, лугавая расліннасцьʼ, Бог Луг ‒ заступнік лугоў (асціонімы Луцк, Ліон, Лондан), Бог, які можа ператварацца ў ворана (LUGUS, святая птушка Бога Луга); у ілірыйскай (кельта-ілірыйскай) *LUGĀ – ʻбалотаʼ, у албанскай LЁGАTЁ – ʻлужа, балотаʼ. Т. Лер-Сплавінскі лічыць назвы з коранем ЛЮТ- кельцкімі. Верагодна, корань звязаны з найстаражытнейшым агульнаіндаеўрапейскім або праіндаеўрапейскім коранем ЛІТ- ʻліццаʼ, ʻвадаʼ. Назва старажытнаеўрапейская (фармант -НЯ).

28. МАЛАСТОЎКА, рака, у Краснапольскім р-не, левы прыток р. Тур’я. На ёй было заснавана мяст. Маластоўка (з 1784 г., зараз г. п. Краснаполле, якое атрымала назву ад маёнтка Краснаполле). 1) Характарыстыка ракі – незначная даўжыня (12 км), МАЛ- ад праіндаеўрапейскага *SMAL- /*MAL- ‘малы’, у больш канкрэтным значэнні ‘прыток’. 2) Корань МАЛ- ‘мох’, ‘балота’. 3) Германская аснова MULDE ‘лагчына’, старажытны корань MOL- ‘цячэнне’, *ST- ‘плясці’, ‘звязваць’. Назва германская, але асіміляваная славянамі (фармант -ОЎКА пшэворскі).

29. МЕРТВА, рака, у Мсціслаўскім р-не і Смаленскай вобласці Расіі, правы прыток р. Віхра. Магчымыя версіі патамоніма наступныя: 1) Мясцовая народная версія ад характарыстыкі струмення – спакойнага, ‘мёртвага’. 2) Балцкая версія: МЁР- ‘мёртвы’, ‘спакойны’.

3) Фіна-угорскія элементы МЕР-/МАР- ʻмохавае балотаʼ – рака мае выток з лясной забалочанай азярыны (JARVI – ‘возера’). Каля в. Кураўшчына Манастырскага р-на Расіі рака цячэ ў вузкай даліне (эстонскае KURU ‒ ʻрачная затока, вузкі праток ракі, завадзьʼ, фінскае KURA ‒ ʻгразь, зольʼ, пры ўпадзенні ў р. Віхра ўтварае завадзь). 4) Назва германская, на карысць гэтай версіі і назва прытока – р. Княгіня.

5) Назва мае старажытнаіндаеўрапейскую гідранімічную аснову MŌR – ʻстаячая вадаʼ, ʻбалотаʼ, што можа адлюстроўваць і ўмовы вытока і вусця; назва прытока р. Cмародзінка – старажытнаеўрапейская. Патамонім германскі або старажытнаеўрапейскі.

30. МЯРЭЯ, рака, у Горацкім і Дубровенскім р-нах, левы прыток р. Дняпро. Выток і вярхоўі ракі забалочаныя. Цячэ праз возера Мярэя (у аг. Леніна, раней – Раманава), знаходзіцца ў сэрцавіне старажытнай гістарычнай вобласці Мярэцічы з в. Мярэя (адгідранімічная назва). Акрамя гідроніма Мярэя, вядомы тапонімы Мярэічы, Меркі, Мёры – раней называліся Мярэя, рака і ручай Мрай у Барысаўскім р-не.

Існуюць некалькі версій паходжання патамоніма. Адна з іх этнанімічная, ад племя меря, праўда, больш вядомая лакалізацыя племя каля расійскага г. Галіч, на р. Мера, у Волга-Окскім міжрэччы. Часцей за ўсё этнонім мера выводзяць ад прафіна-угорскага МЁРІ – чалавек, такое ж тлумачэнне ў блізкіх народаў – мары – марыйцы, морт-комі – комі, морт-вуд – удмурты, морт-ва – мардва. Шэраг навукоўцаў (М. Фасмер, С. Сямёнаў, С. Кузняцоў і інш.) атаясамляюць меру з мары (марыйцамі). Б. Каліндэр і П.Хайду лічаць абодва этнонімы старажытнымі запазычаннямі з мовы стэпавых індаіранскіх культур: старажытна-персідскае MĒRAK‎ “малады чалавек”, старажытна-індыскае MÁRYAH “малады чалавек, юнак”, авестыйскае MARYA – “юнак”. Звычайна даследчыкі лічаць меры фінскім племем. Але В. Сядоў лічыў мерв нашчадкамі славянскіх перасяленцаў сярэдзіны І-га тысячагоддзя з Цэнтральнай Еўропы. Ён выкарыстоўваў этнонім мера для агульнай назвы змешанага славянска-фінскага насельніцтва (меранская культура) другой паловы 1-га тысячагоддзя н.э. Іншыя версіі: 1) ад рачных волакаў: МЕР-/ МЁР-; на паўночны захад ад р. Мярэя цячэ р. Перавалочка, 2) бродаў (МЕР-), 3) забалочаных умоў: *MŌR – ʻстаячая вадаʼ, ʻбалотаʼ; хецкае MAMMARA – ‘балота, парослы вадаём’; іранскае – ‘смерць’; старажытнаанглійскае MERISC – ‘балота’, прускае MARRI – ‘затока’; М(А)Р- указвае на вадаток у леса-балотнай мясцовасці; МЕР – ‘балота, гушчар’. Фінскія назвы кшталту МЕРКА, МЯРКА выкарыстоўваюцца ў значэнні ‘гнілы’. Фармант – ЭЯ можа быць фіна-угорскім, але і балцкім. Па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, назва фіна-угорская, але больш верагодна, балцкая, старажытнаеўрапейскай (ЭЯ – ‘праточная вада’).

31. НЯМІГА, рака, у Бялыніцкім р-не, правы прыток р. Клява, бас. р. Бярэзіна. Выцякае каля в. Заазер’е, з якой звязваюць старажытны г. Гарадзец, які ўзгадваў В. Тацішчаў у сувязі з бітвай на Нямізе 3 сакавіка 1067 г., у якой атрымаў паразу Усяслаў Чарадзей. Варыянтныя назвы – УСЯСЛАЎКА, УСЛАЎКА. Назва інда-іранская.

32. ОЛЬСА, рака, у Бярэзінскім, Клічаўскім і Кіраўскім р-нах, левы прыток р. Бярэзіна. У старажытнасці, верагодна, рукаў р. Клява; на радзівілаўскай карце 1613 г. не пазначана. 1) Назва ўспрымаецца як фітатапонім ‒ ад назвы пароды дрэва АЛЬХА/ АЛЁС, якое расце ў вільготных месцах ‒ алёсах / вольсах. І. Яшкін (2005) прыводзіць тэрмін ВОЛЬС – ‘нізінны альховы лес’, агульнаславянскае VOLSЪ звязана са старажытнаіндыйскім VALSAH – ‘адростак, галінка, адводак’. 2) Сувязь з балцкай формай *Alsà, вядомы літоўскія рачныя назвы тыпу Alsa, Alsė, Alseta, Alsinta, Als-upis, латышская Alsava; ад балцкага ‘альховага’ кораня als- (els-), ад якога літоўскае alksnis, elksnis, латышскае elkSHnis, alkSHņa ´вольхА́. Далей да індаеўрапейскага el-, ol- ´чырвоны, рудЫ́. 3) Фіна-угорская аснова ALHO – ‘балота, нізіна’, комі ВОЛ-/ОЛ- ‘ручай, пратока’, у комі-пермяцкай мове ОЛЬСА – ‘балоцістая мясцовасць’. 4) Індаеўрапейскі OL- – ʻмокрае, затарфаванае месца’, ‘піццё, вада’, -СА ад *SEU – ‘цячы’. Назва, па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, найстаражытнейшая агульнаіндаеўрапейская або праіндаеўрапейская.

33. ПАЛЫКАВІЦКАЯ, крыніца, у Магілёўскім р-не, бас. р. Дняпро, гідралагічны помнік рэспубліканскага значэння, на ўскраіне г. Магілёў. Гідронім ад камоніма Палыкавічы (вядомы з 1552 г.).

34. ПАРОСІЦА, рака, у Горацкім р-не, левы прыток р. Проня. Адна з галоўных рэк ў старажытнай гістарычнай вобласці Басея (Васея)–Папронне з вялікай колькасцю старажытных населеных месц. Назвы з коранем РАС- / РОС- звычайна выкарыстоўваюцца для патамонімаў у значэннях ‘рака з рудай вадой, з балотнай вадой’, ‘рака-балацянка’. РАСА у інда-іранскіх мовах ‘вільгаць, рака’. ПА- можа выступаць прэфіксам-арыенцірам у значэнні ‘прыток (Проні)’. ПРОНЯ = РАСА/РОСА. Назва інда-іранскага паходжання, асіміляваная славянамі (фармант -ІЦА, ‘струмень’, ‘рака’).

35. ПРОНЯ, рака, у Дубровенскім, Горацкім, Дрыбінскім, Чавускім і Слаўгарадскім р-нах, правы прыток р. Сож. Старажытныя назвы – ПРУПА, ПРУПОЯ, ПРОПАНЬ. Падобныя гідронімы ёсць у Расіі – р. Проня ў Разанскай, Тульскай, Цвярской, Разанскай абласцях. Існуе немала версій паходжання назвы. 1) Тэонім – ад Бога Прона, Прове, Проно балтыйска-славянскай міфалогіі. Звязаны са святымі дубамі, лясамі і гаямі, дзе і шанаваўся падчас свят, якія праводзіліся ў другі дзень тыдня жрацом. Не выключана, што адзін з эпітэтаў Пяруна – *PRAV – ʻправы, справядлівыʼ. Бог урадлівасці, як і Паравіт, ад *pora, “багацце, урадлівасць”, акрамя таго, Бог Правасуддзя (ад яго імя паняцці ПРАВА і ПРАВІЦЬ-КІРАВАЦЬ, ВЫПРАЎЛЯЦЬ), кіраўнік Свету і Вайны, Бог Прароцтва. Сувязь венедскімі ПРАНЕЦЬ – ʼпранізвацьʻ, ʼпранікацьʻ, ПРАВЕЦЬ – ʼдаведацца, адведацьʼ (адсюль і пропаведзь).

На змену Прове і Пяруну прыходзіць Ілля Прарок. 2) Ад легендарных першажыхароў дзяўчыны Басі і юнака Проня. 3) Ад хуткага цячэння, напрыклад, у чэшскай мове PRONÝ, PRUDKÝ – ‘хуткі’; 4) балцкая версія У. Топарава і А. Трубачова з эвалюцыяй назвы Проня – *ПРЁНА, *ПЬРЕНА-*PIREN-. 5) Фіна-угорская версія, сувязь з мардоўскім апелятывам ПРА- – ‘галава, вяршыня’ (‘выток вялікай ракі’, напрыклад, Сож становіцца айбольш прыдатным для суднаходства ад сутоку з Проняй). Цікавы факт: на енгерскай р. Іква (назва ілірыйская, кельта-ілірыйская) месціцца г. Шапрон. 6) Славянская версія. У І. Яшкіна ПРОПОЙ – ‘магутны вір пры ўпадзенні р. Проні ў р. Сож’ і ПРОПАСЦЬ – ‘глыбокае месца на балоце, у рацэ, возеры’. Сувязь з венедскім (праіндаеўрапейскім) ПРАНЕЦЬ – ʼпранізвацьʻ, што ўказвае на прарытыя водамі рэчышча, даліну. Назва можа быць фіна-угорскай, але больш верагодная, што даіндаеўрапейская, або старажытнаеўрапейская.

36. ПЦIЧ, рака, у Мінскай вобласці, Асіповіцкім, Глускім раёнах Магілёўскай, у Гомельскай вобласці, левы прыток р. Прыпяць. Канструкцыя: ПЦ- + -ІЧ. Версіі паходжання: 1) Балцкая – ад літоўскага PUTĖ – ‘птушка’, PUTIS, PUTYTIS – ‘пцянец’, латышскага PUTNS – ‘птушка’. 2) Старажытнаруская: ПЪТИЧЬ – ‘птушка’; да XV в. – назва Бчичь, Бдзіч, Пътичь, Бъчичь, Пець. 3) Корань ПЦ-/ПС-/ПЕТ-/ПЕЦ- – ‘вада, рака’ (фанетычны варыянт асновы ВС-/ВЕС-/ВІС-; фінскае VESI – ‘вада’), агульнаславянскі ПУЦЬ, балгарскі ПЪТ. 4) ПТ- *PT *PET ‘вільгаць’, ‘вада’, *IC, *VICH, *VIT – ‘вада’. Назва старажытнаеўрапейская.

37. РАДУЧА, рака, у Дрыбінскім, Чавускім р-нах, правы прыток р. Проня. На рацэ – п. Радучы, аг Радамля (сталіца радзімічаў; у 1527 г. быў замак). У санскрыце RATI – ‘спакой’, ‘радасць’, а RADATI ‘драпаць, ‘грызці’, што можа адпавядаць тэрміну ‘рэчышча’. РАД- ‘сухое месца на балоце’, ‘узвышанае месца’. Верагодна назва старажытнаеўрапейская.

38. РАСАМАХА, рака, у Краснапольскім р-не, левы прыток р. Сянна. Гідронім не можа быць заанімічным. 1) РАСОХА – ‘развіленне, адгалінаванне’: на поўнач ад старажытнай озавай грады выцякае р. Расамаха, а на поўдзень бягуць ручаі ў р. Палуж. 2) *RES-, *REZ- ‘гразкае месца’, у індаіранскіх мовах ‘вільгаць, рака’; кельцкае РУС-/РОС ‘возера’, старажытнагерманскае AHA, гоцкае AHWA, AǶA ‘вада, рака’. Назва германская.

39. РАСТА, рака, у Дрыбінскім, Магілёўскім, Чавускім і Слаўгарадскім р-нах, правы прыток р. Проня. 1) У. Топараў, А. Трубачоў прытрымліваліся балцкай версіі паходжання – літоўскае RIESHUTIS, латышскае RIEKSTS -‘арэх’. Навукоўцы налічылі ў Падняпроўі каля 20 падобных назваў (Рэхта, Рэкта, Рэкша, Рышта; у Палессі РЭХ- РЭХТА - ‘прыток ракі’. 2) Корань РАС- можа ўказваць, што рака мае некалькі вытокаў (ручаёў, крыніц), прымае шмат прытокаў (РАССОХА), развіляецца, падзяляецца на два рукавы (сустракаюцца невялікія астравы). 3) Калі ўлічыць магчымасці метатэзы, то РАС- семантычна адпавядае аснове АРХ- / АРС- у значэнні ‘забалочаная’ (але не АРЭХ).

Вельмі часта гідронімы з апелятывам РАСА азначаюць у індаіранскіх мовах – ʻмачажына, топкае месцаʼ, ʻмокрае месцаʼ, ‘вільгаць, рака’; *RES-, *REZ- ‘гразкае месца’, кельцкае РАС ‘возера’. Звернем ўвагу на геланімічныя назвы прытокаў Расты – Рудзея, Будлянка, Хоцінка.

Суфікс -Т- магчыма паказвае на азёрны выток ракі. 4) Не выключаецца і сувязь з фіна-моўнымі асновамі, напрыклад, на комі мове РОЗ-/РОС- ‘уваход, шчыліна, дзірка’, а яшчэ РАС – ‘зарасці’, фіна-угорскі фармант -ТА. Назва або германская, як і назвы прытокаў – Будлянка, Хоцінка, – або старажытнаеўрапейская.

40. РУДЗЕЯ, рака, у Магілёўскім і Чавускім р-нах, правы прыток р. Раста. Славянская аснова РУДА – ‘аржавае балота, вада’. Літоўскія RUDUNAS, RUDYVNE ‘балота з чырванаватай вадой, якая ўтрымлівае жалеза’. Не выключана сувязь з іранскім РУД – ‘рака’ (старажытна-іранскае RAUTA – ‘рака’), са старажытна-індыйскім SRAV/SRUTA – ‘цячэнне’. Фармант -ЕЯ можа быць і балцкім, і фіна-угорскім, і старажытнаеўрапейскім, ЕЯ – ‘праточная вада’. Назва балцкая або старажытнаеўрапейская.

41. РЭКТА, назвы рэк у Быхаўскім, Клімавіцкім, Клічаўскім, Хоцімскім, Чавускім, Чэрыкаўскім (2) раёнах. Іх сем і ўсё – на тэрыторыі Магілёўскай вобласці, усе да 20 км даўжыні. 1) ‘Рачное месца’, ‘месца бягучай вады’ (ад апелятыва РАКА). 2) Па версіі М. Фасмера, ад дзеяслова РАКАТАЦЬ – ‘гучная рака’. 3) Іранскі РЭХТАН – ‘цячы, ліцца’, РЭХТА – ‘прыток ракі’, інда-іранскі РЭК – ‘мачыць, арашаць’, ‘дрэніраваць’, кельцкі RENOS – ‘рака’, нямецкм REICH – не толькі ‘царства’, ‘імперыя’, ‘дзяржава’, але і ‘шлях’, у дадзеным выпадку магчыма значэнне ‘водны шлях’. Назва кельцкая.

42. СВІСЛАЧ, рака, у Мінскім, Чэрвеньскім, Пухавіцкім, Асіповіцкім р-нах, правы прыток р. Бярэзіна. Гістарычныя назвы – ВІСЛАВІЦА, СВІРЛАЦ. Канструкцыі: 1) С- + ВІСЛ- + -АЧ; індаеўрапейскага паходжання аснова ВІСЛ- ‘плынь’. 2) СВ- + -(І)СЛ- + ‘дунайскі’ фармант -АЦ/-АЧ (балцкі -ОЧ па версіі У. Топарава і А. Трубачова ад балцкага AKIS ‘крыніца’. Я. Паспелаў (2002) лічыць, што пачатковае С- утварылася з прыназоўніка для пазначэння збегу (зліцця), на карысць чаго сведчыць ранняя форма гідроніма ВІСЛІВІЦА і ўжыванне прыметніка віслацкі. У 1697 г. стольнік П. Талстой указваў, што Мінск знаходзіцца на р. Віслівіца. У 1802 г. у Кароткім апісанні ўнутранага Расійскай імперыі вадаходства значыццца р. Свірлац (-АЦ ‘дунайскi’ фармант). Па версіі В. Жучкевіча (1974), назва ў значэнні ‘вільгаць, балота, разліў’. Па версіі Р. Аўчынікавай гідранімічны элемент СВ- супастаўляецца з фіна-угорскім геаграфічным тэрмінам САЎ – ‘выток з возера або балота’. Інда-еўрапейскае *SEU ‘вада, гнуць, круціць’, *SU ‘вада’. Патамонім старажытнаеўрапейскі.

43. СВЯТОЕ, возера. Назвы азёр на тэрыторыі г. Магілёва (ГРАБЯНЁЎСКАЕ), у Мсціслаўскім, Круглянскім, Магілёўскім, Слаўгарадскім, Хоцімскім, Касцюковіцкім раёнах. На Беларусі азёр з такой назвай больш за 30, у Расіі больш за 50, на Ўкраіне – больш за 10. 1) Назвы не маюць дачынення да сакральнай назвы СВЯТЫ.

Можна пачуць, прачытаць у літаратурных крыніцах, што такія азёры бяздонныя, некалі ў гэтых мясцінах правалілася царква (касцёл) і можна пачуць званы, галасы вернікаў. Агульнаславянскае – SVETЪJЬ ‘святы’, ад індаеўрапейскага KUEN-TO – ‘святы, святочны’. 2) Назва – характарыстыка катлавіны: усе азёры глыбокія, СВ-/-СУВ- – ‘глыбокі’, карэльскі SYVÄ, фінскі SYVÄ, вепскі SÜVÄ, эстонскі SÜVA – ‘глыбокі’, большасць назваў фіксуецца ў арэале фіна-ўграў. 3) Назва – характарыстыка вады: старажытна-індыйскае C̨VĒTÁS ‘светлы, белы’, старажытна-індыйскі C̨VITRÁS ‘белы’, літоўскія SHVIẼSTI, SHVIẼCHIА ‘свяціць, зіхаціць’, SHVITĖ́TI ‘блішчаць, мігацець’. 4) Назвы гідранімічнага паходжання: аснова СВЯТ- ад СВ(А)- ʻвозераʼ, ʻвыток з возераʼ, індаеўрапейскія *SU ‘вада’, *SEU ʻвадаʼ, ʻгнуць, круціцьʼ. У германскіх мовах, англійскай, часта СВ- ‘тапіла, дрыгва, канава, нізкае месца’ Назвы старажытнаеўрапейскія.

44. СЕРАБРАНКА, рака, у Шклоўскім р-не, правы прыток р. Дняпро, Варыянтная назва – ЯЖОНА, ЯЗОНЫ. СЕРАБРАНКА, рака, у Мсціслаўскім р-не, правы прыток р. Віхра. 1) Гідронімы з асновай СЕРАБР- звычайна ўказваюць на празрыстую, бліскучую і чыстую ваду (анаталійскі тэрмін SUBAURO – ʻбліскучыʼ), старажытнаасірыйскае SARPU – ‘серп’, ад яго ў санскрыце тэрмін СЕРАБРО ‘светлы’. Агульнаславянскі тэрмін СЕРАБРО індаеўрапейскага паходжання: праславянскі *SЬREBRO, роднасныя літоўскі SIDÃBRAS, латышскі SIDRABS, гоцкі SILUBR. 2) Старажытнаеўрапейскі *SER- ‘плыць, цячы’, ‘струменне, цячэнне’, фіна-угорскі СЕР- ‘рака, ручай, талая вада’ (комі), ‘балота’,‘забалочаная рака’, САРА – ‘ветка, прыток, развілка’, персідскі АБ-/АБУ -‘вада, рака’, старажытнаеўрапейскі гідранімічны элемпент АН- / АНЬ- / ОН- / ОНЬ-. Назва ў значэнні ʻстарарэчча, старыкʼ. Вядомы украінскі тэрмін ПАСЕРБ – ʻпасынакʼ (можна разглядаць старык як пасынак ракі). Назва старажытнаеўрапейская, асіміляваная славянамі (фармант -АНКА).

45. СОЖ, рака, у Смаленскай вобласці Расіі, у Мсціслаўскім, Крычаўскім, Чэрыкаўскім, Клімавіцкім, Чэрыкаўскім, Слаўгарадскім, Краснапольскім і Магілёўскім, у шэрагу раёнаў Гомельскай вобласці і па мяжы з Украінай і Расіяй, левы прыток р. Дняпро. 1) Тлумачэнне ад фіна-угорскага SUZI – ‘воўк’, лічым наіўным. 2) Збліжэнне з балцкім і старажытнарускім SUGE – ‘дождж’ нічога не дае для тлумачэння патамоніма. 3) У кнізе ‘Памяць. Касцюковіцкі раён’ (2000) даецца версія паходжання ад іранскага тэрміна ў значэнні ‘вада’, ад СУДЖАЦІ - ‘чысты’. 4) Існуюць тлумачэнні У. Пьянова, Б. Пуцілава ад СОЖЬ, САЖАРЫ, ПАЖАРЫ – ад спальвання лясоў (радзімічы актыўна звадзілі лясы пад раллю), ад назвы Сажара, ад СТАЖАРЫ – Млечны шлях. 5) На самой справе, усё магчыма прасцей: раён знаходзіцца ў арэале старажытнай фіна-угорскай экспансіі і Сож паходзіць ад апелятыва ШОШ – ‘ручай, рака’, на мансійскай мове СОС – ‘рака’, на мове комі СОС – ‘рукаў ракі’. 6) Паўночнарускія тэрміны СОШ, ШОШ, ШОШЫК – ‘лясны ручаёк, лажок’. 7) А. Рогалеў (2004) лічыць назву інда-еўрапейскай: СО- + -ОЖ, СО – сувязь з *SO, *SA, *SE, *SU ‘вада’, а – ОЖ з *OŽ, *OSH, *OS ‘рака’. Паводле Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, назва фіна-угорская.

46. СУРАЎ, рака, у Клімавіцкім і Касцюковіцкім р-нах, правы прыток р. Бесядзь. Варыянтная назва – СУ́РАЎКА (у верхняй плыні, у значэнні ‘маленькі Сураў’). Рака цячэ па вільготнай нізіне, рэчышча задужа звілістае. Падобныя патамонімы сустракаюцца на Украіне (Сура, Мокрая Сура, 118 км, прыток р. Дняпро), у Расіі (6 рэк), у Баварыі.

Тапанімічныя паралелі канцэнтруюцца галоўным чынам у бас. Акі: Сура, Сурава, Суралей (2), Сурамля, Суранка, Сурынка, Сурка, Сурменка, Сурож, Сурочка, Шура, Шуранда, Шурка, Шуроўка; у Самарскай вобласці – Сурож. Версіі паходжання назвы: 1) народная этымалогія: ‘суровы / суворы’, ‘сыры / вільготны’; 2) дыялектны тэрмін СУРОЖКА – ‘нізінная лясістая мясцовасць, часта забалочаная’; 3) ад этноніма суры-анты (остготы); 4) Сура – эпітэт багоў у санскрыце, СУРА – Багіня і хмяльны кіслы напой з ячменю ў ведычнай традыцыі;

5) Бог Сур’я – бацька Велеса; 6) СУРАЎ, СУРОВ – старажытнарускія тэрміны ў значэнні ‘сырое месца’ (спалучэнне фіна-угорскага SUO – ‘балота’ і старажытнаславянскага РЪВ, РОЎ); 7) Іранскага паходжання – ад апелятыва SWRAV; у кнізе ‘Памяць. Касцюковіцкі раён’ патамонім звязваецца з іранскім ‘вада’ і СУДЖАЦІ – ‘чысты’; 8) балцкага паходжання: SU- ‘каля, пры’ + RAGAS – ‘выгін’ (‘рог’); 9) СУР- / ШУР-: параўнаць з удмурцкім тэрмінам ШУР ‒ ʻрака, ручай, лагчынаʼ, комі ШОР ‒ ʻручай, талая вадаʼ, з саамскім SURRE – ‘рукаў ракі’, мансійскім САР – ‘пратока’; комі-зыранскі і ўдмурцкі тэрмін СЮР – ‘рог’; 10) назва-характарыстыка забалочанасці мясцовасці, колеру вады, паху: у серба-харвацкай SUR- ‘цёмна-шэры’, у шэрагу германскіх моў, напрыклад, дацкай, нарвежскай, шведскай SUR- ‘кіслы’. Падобныя гідронімы ў сваёй большасці фіна-угорскія, але беларускі патамонім Сураў, больш верагодна, інда-іранскі (індаеўрапейскі) у значэнні ‘вільгаць’, ‘балотная рака’.

47. СЯННА, рака, у Чэрыкаўскім р-не і па мяжы з Краснапольскім р-нам, левы прыток р. Сож. Акрамя беларускіх рэк Сянна, Сенненскае (Сянно) возера, цякуць рэкі Сянна ў Бельгіі, у Цвярской і Валагодскай абласцях Расіі, Сена /Сен (Seine, кельцк. Siquana, лац. Sequana) у Францыі. Корань СЯН- і старажытны фармант -НА. У большасці выпадкаў падобныя патамонімы выкарыстаны ў значэнні ‘павольная рака, у нізкай лагчыне, якая заліваецца вадой’. Версіі паходжанне гідранімічнага элемента СЯН-: 1) А. Манакоў (2008) выводзіць ад эстонскага SEN – ‘старэйшы’, латышскага SEN(S) – ‘старажытны’, магчыма, элементы могуць ўказваць, што рэкі з’яўляюцца прытокамі, у т.л. вялікай ракі (р. Сож); 2) СЯН- блізкі да кельцкай асновы *SOG-HAN у значэнні ‘павольны, ціхі, спакойны’; трэба ўлічыць, што першая р. Сянна ўпадае ў р. Лахва (германскі патамонім); 3) СЕН- можа быць этымалагічна звязаны з яцвяжскім апелятывам (i)SENIS ‒ ʻпраходʼ. 4) СЯН- можа характаразаваць і колер (цёмны), і лясныя ўмовы (СІНЬ – ‘густы лес’, і забалочаную нізіну (на комі і ўдмурцкай СІН – ‘крыніца, палыння, вакно’, на комі СЯН – ‘лагчына, якая заліваецца вадой’: ВАСÖД СЁН – ‘сырая лагчына’). 5) SEN ‘вада’, *NА- ‘вада’. Патамонімы могуць быць і фіна-угорскімі, і старажытнаеўрапейскімі. Па версіі Вялікага гістарычнага атласа 7Беларусі, патамонім старажытнаеўрапейскі.

48. ТУР’Я, рака, у Краснапольскім р-не, левы прыток р. Сянна. Варыянтная назва – ТУРЭЯ. 1) Фіна-угорская версія: ТУР- указанне на азёрнасць (азёры, вытокі з азёр, праточнасць, сцёкавасць) і забалочанасць мясцовасцей; паводле уралазнаўцы А. Мацвеева (2008), у мансійскай ТУР- ‘возера’, – Я – ‘рака’, канчаткі -А, -Я, -ОЎЕ, -О(Й)Я, -ВЕЙ- у значэннях ‘ручай’, ‘рака’. Яшчэ ва ўгорскіх мовах мове TUR, ТУРЬЯ – ‘паўночны’: TURJANMERI – Паўночны Ледавіты акіян, TURJАNTULЕT паўночнае ззянне. 2) Патамонімы з коранем ТУР – распаўсюджаны па-за арэаламі фіна-ўграў: Луцк стаіць на р. Тур’я, у Закарпацці цячэ Тур’янка, у Швейцарыі Тур і іншыя.

Верагодная сувязь ТУР- з індаеўрапейскім *STR – ‘рака, струмень’, на санскрыце STHURA – ‘шырокі’, германская аснова STUR – ‘шырокі’.

3) Агульнаславянскі ТУР – ‘тур, буйвал’, роднасны літоўскі TAŨRAS ‘тур, буйвал’, старажытна-прускі TAURIS ‘зубр’, лацінскі TAURUS ‘бык’, гоцкі STIUR ‘бык, цялёнак’, кельцкі TAUR (THOR) – ‘гара’. 4) ТУР – ʻхуткіʼ, ТУРАВІЦЦА – ‘спяшацца’, у слоўніку І. Насовіча ТУРЫЦЬ ‘хутка ехаць, бегчы’. 5) ТР-/ТУР- указанне на азёрнасць і забалочанасць мясцовасці, што падцвярджае і варыянтная назва ПРУДОК. ТР- ‘ручай, пратока паміж азёрамі’, ‘праторыць, прадраць’, старажытна-верхня-нямецкі TURI – ‘дзверы’, грэческае THURA – ‘дзверы’, цюрка-іранскі корань UR – ‘вада, рака’, ‘возера’, балцкае URIKS – ‘лужа’; лацінскае URINA – ‘вада’. Па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, назва балцкая.

49. УЛЬЯНКА, рака, у Шклоўскім р-не, правы прыток р. Дняпро. У беларускай міфалогіі захавалася ўяўленне аб вадзе з крыніц, святой вадзе ў сувязі з імёнамі Алена і Улляна. Канструкцыя патамоніма: УЛ(Ь)- + – фармант ЯНКА. Цікавае назіранне: усе рэкі з УЛ- утвараюць у вусці вострыя вуглы з галоўнай ракой (лацінскае ANGULUS – ‘кут’, ‘вугал’; англічане-англяне-кутняне). УЛ- форма індаеўрапейскага кораня OL –ʻмокрае, затарфаванае месцаʼ, ʻпіццё, вадаʼ, ʻакруглая вялікая яма з вадой сярод лесу, УЛ – ‘плыць’, ‘струменне’, ‘рака’. Праславянскае *ULА звязана з такімі словамі як вуліца, вулей (старажытнагрэчаскае αὑλός – ʼдаўгаватая поласць, дудкаʻ, ἔναυλος – ʻрэчышчаʼ, αὑλών – ʼярʼ, вестфальскія ŌL, АUL ʼяр, лугʻ, ʻдарога, падарожжаʼ. Патамонім, па версіі Вялікага гістарычнага атласа Беларусі, балцкі, але больш верагодна, што назва інда-іранскі, асіміляваная славянамі.

50. ХАТОМЛЯ, возера, у Круглянскім р-не, бас. р. Друць. Варыянтная назва – СВЯТОЕ. Сувязь ХАТ- з паўночна-германскім GATE – ʻшляхʼ; ‘места перахода паміж азёрамі, балотамі, лясамі, волакі, насцілы, праходы’, старажытна-індыйскім GATU – ‘праход, дарога, шлях’; беларускае ХАТА ад авесційскага КАTA – ʻзямлянкаʼ, ʻвыкапанае жытлоʼ; старажытна-іранскае КАТА- ‘паглыбленне, яма’.

Праз возера магло праходзіць адгалінаванне старажытнага волакавага шляху паміж рр. Друць і Бярэзіна. Назва старажытнаеўрапейская (фармант – ОМЛЯ).

ІГАР ШАРУХА. Гідранімія Беларусі: гідронімы Магілёўскай вобласці: этымалагічны слоўнік. Магілёў: МДУ імя А. Куляшова, 2021.-188с.